पद्मनाभ

जिजाऊचं माहेर सिंदखेडराजा, त्यांच्या जन्मोत्सवासाठी बंदच असेल आम्हाला कल्पना नव्हती. गावाच्या अलीकडे सगळे रस्ते बंद, गाडी वळवून परतीला लागावं इतकाही मार्ग मोकळा नाही. आम्ही रस्त्याखालून गाडी घातली. सिंदखेडराजाला वळसा घालणारा, खेड्याखेड्यांतून जाणारा रस्ता आम्ही चौकशी करत करत धरला आणि पुन्हा मुख्य रस्त्याला लागलो. लोणारचा शेवटचा २० किलोमीटरचा टप्पा म्हणजे आतला, दगडमातीचा आणि खड्ड्यांचा... मान,पाठीची कसोटी पाहणारा.. पण लोणार पाहण्यासाठी हि बाबच क्षुल्लक.  या रस्त्याने जाताना एकाला रस्ता विचारला. त्याने वाकून, खिडकीतून गाडीभर नजर फिरवली. “तुमच्यासोबत एकही पुरुष माणुस नाही ?”              त्याचा प्रश्न..                                                                      

“तुम्ही आत्ता जिजाईंचा जन्मोस्तव करून आलात ना?” प्राजक्ताचं त्यांना लगोलग उत्तर.

लोणार म्हणलं तर सगळ्यांच्या डोळ्यासमोर येतं उल्का पडून तयार झालेलं सरोवर. पण वास्तवात लोणार या पलीकडे खूप काही आहे. मुळातच हे सरोवर उल्कापाताने तयार झालं कि अशनीपाताने कि ज्वालामुखीमुळे यांवरच मतभेद आहेत. त्यामुळे याच्या निर्मितीची वेळही मतभेदात अडकलेली आहे. कोणी म्हणतं साडेसहा लाख वर्ष तर कोणी म्हणतं बावन्न हजार वर्ष.

सरोवर, त्याच्या काठावरची चुंबकाला चिकटणारी माती, चुंबकीय गुणधर्म दाखवणारे दगड, बाजूचं अभयारण्य, प्राणी, पक्षी .. मंदिरं ... लोणार म्हणजे पुराणातल्या कथा आणि विज्ञानाचा संगम..

तिथल्याच एका मंदिरात हे पिल्लू भेटलं.. नाव पद्मनाभ ! खांद्याला पिशवी अडकवून आमच्या मागोमाग गाभाऱ्यात आला. आम्ही न विचारताच त्याने मूर्तीची माहिती दयायला सुरुवात केली. “कश्यप ऋषी आणि त्यांच्या तेरा पत्नींपैकी एक दिती यांचे गयासूर, कोल्हासूर आणि लवणासूर हे तीन राक्षसपुत्र होते. त्यातील लवणासूराचा वध विष्णूने इथे केल्याची आख्यायिका आहे. म्हणूनच हि मूर्ती अशी आहे.” त्याने माहिती दिली. नंतर तो आमच्याबरोबरचं होता. मंदिरावरच्या शिल्पांची त्याला माहिती होती (अर्थात कामशिल्प सोडून). तो, त्याला विचारलेलं शिल्पं माहितीपूर्ण सांगत होता, त्यामागची कथा सांगत होता. पाषाणातलं वैशिष्ट्य सांगत होता. पुराणातले दाखले देत होता.

इथल्या सुर्यप्रतिमेच्या पायात गमबूट आहेत ( हि प्रतिमा भारतीय नाही). “ पद्मनाभ, सुर्याला का रे बूट?”

त्याला विचारलं. “मग त्याने जर बूट नाही घातले तर पृथ्वीला त्रास होईल ना..” त्याच्या वयाच्या आवाजात हे उत्तर ऐकायला फार भन्नाट वाटलं.

“ शाळेत जातोस का?” मी विचारलं.

“ हो जातो ना, तिसरीत आहे मी. पण मला आवडतं इथे. शाळा सुटली कि येतो इकडे..” त्याचं उत्तर.  

चालुक्य, राष्ट्रकुट, होयसाळ, यादवकालीन अश्या वेगवेगळ्या मंदिर पद्धतींचा इथे मिलाफ दिसतो. पद्मनाभ या सगळ्याचा अभ्यास करत करत मोठा होणार आहे हे निश्चित. कारण इथेच त्याला अभ्यासायला ३२ मंदिरं, १७ स्मारकं, १३ कुंड आणि ५ शिलालेख आहेत. नुसती मंदिरं आणि त्यावरची शिल्पच नाहीत तर पद्मनाभला सरोवर, त्याच्या आजूबाजूची झाडं, प्राणी, पक्षी यांचीही खूप छान माहिती आहे. तिथे असणाऱ्या कुंडाच्या पाण्याबाबत शास्त्रीय आधार देत तो कारणं देतो (या कुंडाचे निम्मे पाणी खारट तर निम्मे गोड आहे).

वयाला साजेसा हट्टही आहेच त्याच्याकडे. घरी चला ना हा त्याचा हट्ट फार प्रेमाचा, लाघवी होता. त्याला टाटा करताना, आम्ही त्याच्या घरी न गेल्याचं हिरमुसलेपण त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होतं.

पद्मनाभ खूप छान मोठा होतो आहे. पद्मनाभ मोठा झाला कि मी त्याला पुन्हा भेटणार आहे.

भूपाली निसळ.